Абай. Дін және сенім

 

Қазіргі қазақстандық қоғамның ең үлкен құндылығы – ар-ождан бостандығы ғана емес, конфессияаралық келісімнің негізіне айналған толеранттылық. Әртүрлі діни сенімдегі адамдар арасында толеранттылық рухани мәдениеттің ықпалымен ғана қалыптасуы заңдылық. Діни философияда адам, оның шынайы болмысы туралы ой-толғаулар сенім мәселесі төңірегінде шоғырланған. Онда «сенім» жеке тақырып ретінде адамның рухани әлемімен ғана емес, сонымен қатар шиеленісті өмірлік таңдау жағдайында туындайтын еркіндік мәселесімен байланысты қарастырылады. Иман феноменін философиялық тұрғыдан талдаудың мысалы ретінде Абай Құнанбаевтың толғауларын келтіруге болады. Оның діни көзқарастары мен философиялық танымы қазақ халқының рухани тәлімгері ретінде баға бергізеді. Абай Құнанбаевтың діни ойлары сенімнің мәніне терең енуімен, оның күнделікті өмірінен ажырамас байланысымен ерекшеленеді. Оның дін, иман, имандылық туралы толғаулары кейінгі ұрпақтың рухани келбетіне зор ықпал етті. Абайдың Құдай, иман, адам туралы ой-пікірлерінің экзистенциалды үндесуі оларды ақыл-ойды түсіну арқылы ғана емес, сезім мен тәжірибені талдау арқылы да түсінуге ұмтылуынан көрінді. Сенімді қарастыра отырып, ол адамның өз діни көзқарасын, сезімін және тәжірибесін ішкі көзқарасынан, өзін-өзі танудан шығатындығын нақты көрсете алды. Ол үшін Құдай туралы ойлау, сезіну және тәжірибе алу маңызды. Ол өз пайымдауында Құдайтануға (мағрифат) адамның өзін-өзі танудың танымдық шыңына жетумен ғана баратындығын дәлелдейді. Бұл тәсіл С.Кьеркегор, Л.Толстой және Ф.М. Достоевский секілді ағартушыларға да тән. Сондықтан, олар Құдай ұғымын адамдық мазмұнмен толтырып, Құдайдың адам болмысының екінші жағында тұрған трансцендентті шындық емес, адам өмірімен тікелей байланысты екенін, Құдай оның жан дүниесінің ең маңызды бөлігі екенін көрсетеді. Олар Құдайдың және сенімнің мәніне тереңірек ену адамның бүкіл өмірін, көзқарастарын, ресми догмаларын қайта қарауына әкелетінін бірнеше рет атап өтеді. Сенім оларға адамның рухани өмірінің өзінен-өзі көрінетін құбылысы ретінде ұсынылмаған. Оның түсінуі, оның ішінде органикалық тәжірибесі, жалпы қабылданған діни идеялармен келіспеушілікпен және тіпті қайшылықпен бірге жүрді. Ойшылдың өз жан дүниесінде сенім күмәнмен байланысты. Бұл оның шығармашылығына ойдың ерекше қарқынын берді. Осының барлығына байланысты оның ойлары экзистенциалды үнге ие болады, сондықтан да қазақ ақынының өмірі мен шығармашылығы экзистенциалдық философияның дін мен сенім мәселелерін талдау аясында қызығушылық тудырады.

Діннің адамға сыртқы нәрсе емес, оның рухани дүниесінің ішкі мазмұнына айналатыны Абай шығармашылығында анық көрсетілген. Абай өзінің саналы ғұмырында діни догманың мән-мағынасын нақты түсіну негізінде сенімін батыл қорғады. Ол өзінің діни ізденістерінде шынайы иман сыртқы қолдауды қажет етпейтіндігіне сүйенді. Абай Л. Н. Толстой сияқты ішкі сенімдік дінді жандүниенің сыртқы көрінісіне жақындатады. Ол үшін дін — бұл таза рухани құбылыс, оның өзегі — адам өмірінің мәні,  тағдыры туралы сенімі мен түсінігі. Сенімнің адамға тікелей байланыстылығын айшықтай отырып, адам қалай және неге өмір сүреді деген сұраққа жауап береді. Абай Жаратушы Құдайдың бар екенін мойындайды, бірақ Құдайдың мәнін жарату актісінде емес, адамдардың өмірінде оған сүйіспеншілік, мейірімділік және әділдік орнатуда көреді. Абай үшін Құдайдағы ең бастысы — оның адам өміріндегі руханиятты, адамдар арасындағы мейірімділік, адамгершілік және әділеттілікті растайтын көріністері. Шынайы сенім — бұл адам өмірінің моральдық мазмұнын анықтайтын діни сенім. Ол оны үш аспектіде қарастырады: біріншіден, иман адамның Құдайға және әлемге, соңғысының шексіздікке, өткіншінің мәңгілікке қатынасын орнатады; екіншіден, иман адам өмірінің мәнін орнатады, үшіншіден иман адамның әлемдегі мақсатын белгілейді. Сенім — бұл адамның әлемнің арғы жағында орналасқан шектен тыс нәрсені бастан кешіруі емес, бұл адамның жанының әлемдегі тағдырын түсіну, өмірінің мәнін көру қабілеті. Сенім өмірмен үйлесіп, оның талаптарына сай болуы керек. Шынайы сенім адамнан тек оның руханиятына байланысты нәрсені, әрі мағыналы өмірді талап етеді. Сонымен қатар, бұл адамның Құдайды нақты мәнін түсінумен қатар, өзінің адам ретінде әлемдегі миссиялық орнын білу қабілеті. Ақиқат иман — бұл сана нұрымен жарықтандырылған және жалған сенімге қарсы тұратын иман. Абай адамдардың сенімнің қажеттілігі мен әділдігіне көз жеткізіп, оны ақылға қонымды дәлелдермен нығайтуын сенімді иман деп көрсетеді. Әрі қарай, ол тәрбие, дәстүр, кітап оқу, молда сөздерінің әсерінен адамда қалыптасатын сенімді дәстүрлі сенімге балайды. Бұл сенім адамның жан дүниесінде тәуелсіз ойлар нәтижесінде емес, дайын шындықтарды игеру нәтижесінде қалыптасатындықтан, бұл сенім нәпсі қалауларына төтеп беру үшін адамнан мінезділікті, рухтың тұрақтылығын талап етеді. Адамның үлкен рухани күш-жігерін және оның ішкі бостандығының жетілуіне тәуелді келеді. Абай иман Құдайға емес, адамның өзіне қажет деп тұжырымдайды: «Алла ұлы және ол сіздің сенбеуіңізден зардап шекпейді. Егер сіз өзіңіздің сеніміңіз сізге қажет деп санасаңыз, онда сенесіз. Бірақ егер бұл сену үшін ғана сенім болса, онда сіз одан пайда көрмейсіз». Абай сенімге утилитарлық-прагматикалық қатынасты қабылдамайды, ол кезде сенуші сату үшін келген сатушы ретінде Құдаймен қарым – қатынас жасайтындығына тоқталады.

Сонымен қатар, Абай хакім адамның адамгершілік өміріндегі сенімнің жоғары мақсатын атап көрсетеді. Оның болмауы немесе дұрыс түсінбеуі зұлымдық пен азаптың негізгі көзі болып табылатын жақсылықты талап ететін сенім қажет деп санайды. Адамды өз мүдделеріне қайшы келетін моральдық әрекетке не мәжбүр етеді деген мәселеде  Абай тек жақсылықтың абсолютті құндылығына сену ғана ізгілікті өмірдің негізі болатынына сенімді. Алайда, ол сенімнің өзі моральдық құндылықтардың бекітілуіне кепілдік бермейді деп бірнеше рет айтады. Жақсылық адамның өзінің рухани күш-жігерімен расталады. Дәл осы жерде ізгіліктерді ұстанудың абсолютті қажеттілігі туралы сенімділік қажет. Бұл күмәнмен, өмірдің рухани негіздерін іздеумен қатар жүретін қиын жол, жан дүниесінде шынайы сенім бар адамдар өтетіндігін баяндайды. Абай танымында ізгіліктерге еру адамнан сирек ерлікті, рухани қажырлылықты талап ететінін, жақсылық пен жамандықтың, пайда мен махаббаттың арасындағы таңдаумен байланысты екенін, күдік пен қайғымен бірге жүретінін жақсы біледі. Адамның жалғыз сенімді тірегі — бұл жақсылықты жамандықтан, шындықтан адасудан ажыратуға, кемшіліктерден арылуға және барлық сынақтардан абыроймен өтуге мүмкіндік беретін сенім. Сенім, ақыл сияқты, адам жанының ажырамас бөлігі, сондықтан олар өзара байланысты. Сенім ақылдың шекарасын білдіреді, бірақ ақылдың өзі белгілейтін шекара. Сондықтан сенім кейбір түсініксіз құпиялармен, мүмкін емес ғажайыптармен байланысты емес. Иман өмірдің мәнін, риясыздық пен жақсылықтың жалпыға бірдейлігін, мейірімділік пен әділдікті негіздеу үшін қажет, өйткені оларды бекіту үшін бір себеп жеткіліксіз.

Сонымен, Абайдың сенім мен дін туралы философиялық ойлауының ерекшелігі, ол Құдайды онтологиялық аспектіде емес, адамның субъективті әлемі арқылы сынайды. Ол адамның діни идеяларының ерекшелігі мен бірегейлігін зерттейді және адамның күнделікті өміріне әсер ететін адамның моральдық санасында оның көрінісіндегі сенімнің мәнін көреді. Бұл бізге ойшылдың шығармашылығындағы діни ілімінің өзіндік ерекшелігі мен жаңалығын ашуға мүмкіндік береді. Абай өз ойларында өзін дербес және бірегей ойшыл ретінде көрсетті. Бұл философиялық идеялардың даму логикасы — ілімдердің ортақтығы мен үндестігін сөзсіз тудыратындығының ең жоғары үлгісі.

 

«Аманат-Жайық» қоғамдық қорының

 теологы, исламтанушы    Байгазиева.Б.У.

 

 

Оставить комментарий

http://srealt.comhttp://otellook.com